Η επικοινωνία είναι μια λέξη που ακούγεται διαρκώς από τα χείλη όλων. Φαίνεται πως η επικοινωνία μας απασχολεί πολύ: όπου κι αν κοιτάξεις, θα βρεις άρθρα, βιβλία, webinars, σεμινάρια, διαλέξεις. Δεκάδες αναλύσεις, συμβουλές και προτάσεις για τη βελτίωση της επικοινωνίας. Κι ωστόσο, ενώ όλοι επιδιώκουμε διαρκώς να επικοινωνούμε με τους άλλους, φαίνεται πως συχνά νιώθουμε ότι η επικοινωνία μας αποτυγχάνει. Συχνά νιώθουμε ότι οι άλλοι δεν μας καταλαβαίνουν.
«Μαζί μιλάμε και χώρια καταλαβαίνουμε», λέμε όταν νιώθουμε πως το άτομο με το οποίο μιλάμε δεν έχει κατανοήσει αυτό που θέλουμε να πούμε. Και πολύ συχνά πράγματι ενώ μιλάμε και μιλάμε και μιλάμε, τελικά νιώθουμε πως δεν έχουμε «ακουστεί», πως δεν μας έχουν καταλάβει – ή πως εμείς δεν καταλαβαίνουμε τους άλλους. Η έλλειψη επικοινωνίας μας κάνει να νιώθουμε μόνοι και ενίοτε αδικημένοι.
Πράγματι, η επικοινωνία, η επιτυχημένη επικοινωνία είναι εξαιρετικά σημαντική. Μόνο μέσα από την επιτυχημένη επικοινωνία μπορούμε να νιώσουμε πιο κοντά με τους άλλους ανθρώπους, να χτίσουμε γερές σχέσεις, να συνεργαστούμε, να βρούμε λύσεις. Χωρίς επιτυχημένη επικοινωνία δεν κατανοούμε ο ένας τον άλλο, απομακρυνόμαστε, νιώθουμε μόνοι και παρεξηγημένοι.
Ωστόσο, παρότι ασχολούμαστε διαρκώς με την επικοινωνία, συχνά δεν κατανοούμε τι σημαίνει και τελικά ως έννοια είναι μάλλον παρεξηγημένη. Συνήθως η επικοινωνία ταυτίζεται με την συμφωνία και με τις αρμονικές σχέσεις. «Δεν επικοινωνούμε» λένε πολλές φορές κάποιοι για το/η σύντροφό τους. «Διαρκώς καυγαδίζουμε». Αλλά αν είμαστε και οι δυο θυμωμένοι, είναι καλή επικοινωνία το να καυγαδίσουμε!
Θεωρητικά, ως επικοινωνία ορίζουμε τη μετάδοση από τον πομπό και τη λήψη από τον δέκτη ενός μηνύματος που γίνεται αντιληπτό από τον δέκτη με τον ίδιο τρόπο που το εννοεί ο πομπός. Συνεπώς, επιτυχημένη είναι η επικοινωνία στην οποία γίνεται ορθή και ολοκληρωμένη μετάδοση και λήψη ενός μηνύματος. Ουσιαστικά, επιτυχημένη ή λειτουργική επικοινωνία είναι όταν εγώ εκφράζω κάτι και εσύ το αντιλαμβάνεσαι όπως το εννοώ. Για παράδειγμα, εκφράζω ότι έχω θυμώσει μαζί σου γιατί δεν πλήρωσες τον λογαριασμό κι εσύ καταλαβαίνεις ότι έχω θυμώσει μαζί σου γιατί δεν πλήρωσες τον λογαριασμό.
Επομένως, η επικοινωνία δεν ταυτίζεται με τη συμφωνία. Δύο άνθρωποι δεν επικοινωνούν επιτυχημένα αν συμφωνούν αλλά αν καταλαβαίνουν καθένας το μήνυμα που μεταδίδει ο άλλος. Ωστόσο, μπορεί να μη συμφωνούν με το μήνυμα που έχω καταλάβει, οπότε μέσα από την επιτυχημένη επικοινωνία τους απλώς θα διαπιστώσουν πως τελικά δεν συμφωνούν. «Συμφωνούμε ότι διαφωνούμε» όπως λέγεται καμιά φορά.
Παράλληλα, η επιτυχημένη επικοινωνία δεν ταυτίζεται με την λεγόμενη «πολιτισμένη» συζήτηση (με ήρεμους τόνους, καλούς τρόπους, κλπ). Επιτυχημένη επικοινωνία μπορεί να υπάρξει και μέσα σε κακό κλίμα, με φωνές, με καυγά, κλπ. με την έννοια ότι κάθε εμπλεκόμενος μεταδίδει το μήνυμα ότι έχει θυμώσει και ο άλλος το αντιλαμβάνεται έτσι. Ασφαλώς οι φωνές δεν βοηθούν κανένα να κατανοήσει το μήνυμα του άλλου και επομένως δεν ενδείκνυνται για καλή επικοινωνία. Ωστόσο, η εκδήλωση θυμού από το ένα άτομο γίνεται αντιληπτή ως εκδήλωση θυμού από το άλλο – επομένως οι δύο έχουν επικοινωνήσει.
Βέβαια, πρέπει να τονιστεί ότι επικοινωνία μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους: με τα λόγια, με τις εκφράσεις του προσώπου, με τις κινήσεις του σώματος, με συμβολικές πράξεις, κλπ. Αν, για παράδειγμα έχω θυμώσει με κάποιον, μπορεί να του μιλήσω ανοιχτά για το θυμό μου, να «κατεβάσω μούτρα», να κρατάω απόσταση από εκείνον ή να μην τον αγγίζω, μην του κάνω κάποιο χατίρι, κλπ. Με όλους αυτούς τους τρόπους μεταδίδω το μήνυμα ότι είμαι θυμωμένη.
Συνήθως λειτουργούν ταυτόχρονα διάφορα επίπεδα επικοινωνίας. Λέω, για παράδειγμα, στον άντρα μου «σ’αγαπώ» με λέξεις, ταυτόχρονα παίρνω μια τρυφερή έκφραση στο πρόσωπό μου, τον αγκαλιάζω, και μετά πηγαίνω και του φτιάχνω φαγητό. Στην περίπτωση αυτή, υπάρχει μια θαυμάσια επικοινωνία επειδή προφανώς ο άντρας μου παίρνει το μήνυμα ότι τον αγαπάω επειδή του το δείχνω σε διάφορα επίπεδα: με λόγια, με εκφράσεις, με χειρονομίες, με πράξεις.
Το πρόβλημα είναι όταν το ένα επίπεδο στέλνει διαφορετικό μήνυμα από το άλλο – όταν το ένα επίπεδο στέλνει το μήνυμα «σ’ αγαπώ» και το άλλο στέλνει το μήνυμα «δεν σε αντέχω». Στις περιπτώσεις αυτές δημιουργείται σύγχυση και δυσκολεύεται η επικοινωνία γιατί το άλλο άτομο (ο δέκτης) δεν ξέρει σε ποιο επίπεδο να ανταποκριθεί και δεν μπορεί να αποκρυπτογραφήσει ποιο είναι τελικά το μήνυμα που του στέλνει ο πομπός.
Η σύγχυση αυτή συνδέεται με μια συνηθισμένη συμπεριφορά που ονομάζεται παθητική επιθετικότητα: ένα άτομο είναι θυμωμένο αλλά αντί να εκφράσει καθαρά τον θυμό του/της, το κρύβει κάτω από ένα επιφανειακά θετικό μήνυμα που μπερδεύει τον άλλο. Έτσι η επιθετικότητα που κανονικά θα εκδήλωνε βγαίνει με έναν παθητικό τρόπο. Αυτό ωστόσο δημιουργεί μεγάλη σύγχυση που επιδεινώνει πολύ τη σχέση.
Κλασικό παράδειγμα είναι η γυναίκα που νιώθει μόνιμα ένα παράπονο γιατί έχει φορτωθεί πολλές υποχρεώσεις και θεωρεί ότι ο άντρας της δεν τη βοηθάει, οπότε όταν πηγαίνει στο σούπερ μάρκετ συστηματικά «ξεχνάει» να του πάρει τα αγαπημένα του μπισκότα. Στο παράδειγμα αυτό, η γυναίκα νιώθει παράπονο και θυμό αλλά αντί να το εκφράσει ανοιχτά, το «κρύβει» κάτω από τη θετική πράξη ότι πηγαίνει για ψώνια – ωστόσο, εκφράζει έμμεσα τον θυμό της με το να ξεχνάει αυτό που θα ευχαριστούσε τον άντρα της. Ο άντρας της έτσι μπερδεύεται: νιώθει άσχημα γιατί εκείνη δεν τον σκέφτεται, αλλά δεν μπορεί και να θυμώσει μαζί της αφού έχει κάνει τόσο κόπο για τα ψώνια. Κι έτσι βρίσκεται μπροστά σε ένα αδιέξοδο όπου ό,τι και να κάνει θα είναι χαμένος. Αν της πει «γιατί δεν μου πήρες μπισκότα;» εκείνη θα αντιδράσει: «δεν φτάνει που κουβαλάω τόσες σακούλες, θα μου την πεις κι από πάνω;» Οπότε θα καταλήξουν σε καυγά. Αν πάλι επιλέξει να μην της πει τίποτα, τότε η κατάσταση δεν θα διορθωθεί γιατί η γυναίκα θα συνεχίσει να λειτουργεί με παθητική επιθετικότητα.
Όμως, αυτή η μπερδεμένη αλληλεπίδραση, μόνο κακό κάνει στη σχέση τους. Καθένας βουλιάζει στα δικά του συναισθήματα, κανείς δεν καταλαβαίνει τον άλλο, κανένα πρόβλημα δεν λύνεται – και τελικά τα άτομα απομακρύνονται και ψυχραίνονται.
Αν, λοιπόν, θέλουμε να χτίζουμε ουσιαστικές σχέσεις και να διορθώνουμε τα πράγματα που δεν πηγαίνουν καλά, είναι απαραίτητο να μάθουμε να επικοινωνούμε αληθινά και λειτουργικά. Τα «μυστικά» της επιτυχημένης επικοινωνίας θα τα μοιραστούμε σε επόμενο άρθρο με τίτλο: Επιτυχημένη Επικοινωνία Μέρος ΙΙ.
