Συντάκτης: ΔΥΟ Newsroom

Tο άσθμα και η αλλεργική ρινίτιδα ταλαιπωρούν μεγάλο μέρος του πληθυσμού, τόσο ενήλικες όσο και μικρά παιδιά. Οι επιπτώσεις της στην ποιότητα ζωής είναι πολλές και δυσχεραίνουν την καθημερινότητα με κούραση και μειωμένη ευεξία στους μεγαλύτερους, δυσκολία συγκέντρωσης στους μαθητές και συχνές λοιμώξεις και επιπλοκές στα μικρά παιδιά.  Τα αίτια της αύξησης της συχνότητας εμφάνισης της αλλεργικής ρινίτιδας δεν είναι σαφή. Κάποιο ρόλο παίζει ενδεχόμενως η ρύπανση, αυξάνοντας τη ρινική απαντητικότητα σε περιβαλλοντικά αλλεργιογόνα τόσο των εξωτερικών όσο και των εσωτερικών χώρων. Ο δυτικός τρόπος οικιακής διαβίωσης, με την καλύτερη προστασία από τις καιρικές συνθήκες και τον μειωμένο αερισμό, είναι ενδεχόμενο να αυξάνει την αλλεργιογόνο επιβάρυνση των εσωτερικών χώρων, οδηγώντας σε αυξημένα επίπεδα ευαισθητοποίησης.

Συμπτώματα
Στα τυπικά συμπτώματα της εποχιακής αλλεργικής ρινίτιδας περιλαμβάνονται το μπούκωμα, το φτάρνισμα και η φαγούρα στη μύτη και στον λαιμό, όπως και ο ξηρός χαρακτηριστικός βήχας ή η βραχνάδα.
Ένα ακόμα συχνό σύμπτωμα είναι η καταρροή, που στην αρχή μπορεί να είναι διαυγής, αλλά  μετά από παρέλευση αρκετών ημερών να γίνει παχύρρευστη και πυώδης.

Διάγνωση
Η διάγνωση της αλλεργικής ρινίτιδας στηρίζεται στη λήψη ιστορικού, στην ΩΡΛ εξέταση και στις διάφορες διαγνωστικές εξετάσεις.

Θεραπεία

Η θεραπεία περιλαμβάνει:

• Εντοπισμό και αποφυγή των ένοχων αλλεργιογόνων.
•  Ειδική ανοσοθεραπεία.
•  Αντιισταμινικά. Αποτελούν τα φάρμακα πρώτης γραμμής κατά της αλλεργικής ρινίτιδας.
•  Τοπικά κορτικοστεροειδή σε μορφή σπρέι.
•  Συστηματικά  κορτικοστεροειδή χορηγούνται μόνο σε πολύ σοβαρές περιπτώσεις.
•  Σταθεροποιητικά μαστοκυττάρων.
•  Τα τοπικά αντιχολινεργικά είναι αποτελεσματικά στον έλεγχο της καταρροής.
•  Τα τοπικά και από το στόμα χορηγούμενα αγγειοσυσπαστικά μπορούν να χρησιμοποιούνται σε έντονο μπούκωμα και για περιορισμένο χρονικό διάστημα.
•  Χειρουργική θεραπεία. Περιλαμβάνει επεμβάσεις όπως διόρθωση της σκολίωσης του ρινικού διαφράγματος, αντιμετώπιση της υπερτροφίας  των κάτω ρινικών κογχών, με καυτηριασμό ή
• κογχοτομή, ενδοσκοπική χειρουργική  αντιμετώπιση των ρινικών πολυπόδων και της χρόνιας παραρρινοκολπίτιδας, όταν συνυπάρχουν με την αλλεργική ρινίτιδα.
• Επίδραση της διατροφής
• Η διατροφή μπορεί να βοηθήσει στην πρόληψη και τον περιορισμό των συμπτωμάτων της αλλέργικής ρινίτιδας, χωρίς φυσικά να υποκαθιστά άλλες θεραπείες ή μεθόδους αντιμετώπισης.

Διατροφικοί παράγοντες που επιδρούν θετικά:

•  Θηλασμός
•  Απώλεια βάρους
•  Αντιοξειδωτικά
•  Ω3 λιπαρά οξέα
•  Προβιοτικά
•  Επαρκής ενυδάτωση του οργανισμού.

Με την υιοθέτηση μιας μεσογειακής διατροφής, εμπλουτισμένης με φρέσκα φρούτα, λαχανικά και ξηρούς καρπούς, οι πιθανότητες για προστασία από τις αναπνευστικές αλλεργικές παθήσεις είναι αυξημένες και η εκδήλωση των συμπτωμάτων πιο ήπια.

Παταρίδου Ανατολή
Χειρουργός Ωτορινολαρυγγολόγος Κεφαλής & Τραχήλου, Επιστημονικός Συνεργάτης Νοσοκομείου Υγεία

Στις μέρες μας, παρατηρείται μια χωρίς προηγούμενο αύξηση του αριθμού των ατόμων της τρίτης ηλικίας. Στις αναπτυγμένες χώρες, η αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης έφερε στο προσκήνιο την άνοια (α στερητικό + νους, απώλεια του νου) με πιο συχνή μορφή τη νόσο Alzheimer σαν ένα μείζον ιατρικό, κοινωνικό και οικονομοτεχνικό πρόβλημα. Στην Ευρώπη οι ανοϊκοί ασθενείς είναι σήμερα 10 εκατομμύρια και στην Ελλάδα 200.000. Παγκοσμίως οι ανοϊκοί ασθενείς είναι 44.000.000 και αναμένεται να φτάσουν τα 135 εκατομμύρια μέχρι το 2050. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση η νόσος Alzheimer απορροφά αυτή τη στιγμή το 25% του συνόλου των δαπανών για την υγεία. Οι έρευνες, οι επενδύσεις και η συνεργασία στον συγκεκριμένο τομέα σήμερα είναι ζωτικής σημασίας, τόσο για την επιστημονική έρευνα και τον έλεγχο του κοινωνικού κόστους της άνοιας, όσο και για την προσφορά ελπίδας, αξιοπρέπειας και ποιότητας ζωής στα εκατομμύρια των πασχόντων και στις οικογένειές τους.
Άνοια είναι η απώλεια πνευματικών ικανοτήτων που προϋπήρχαν, σαν αποτέλεσμα δυσλειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου. Η δυσλειτουργία αυτή μπορεί να οφείλεται σε μια σειρά νευρολογικών νόσων, με συχνότερη τη νόσο Alzheimer (50-60% του συνόλου). Άλλες άνοιες είναι η αγγειακή άνοια (άνοια λόγω μεγάλων ή μικρών εγκεφαλικών επεισοδίων), η παρκινσονική άνοια (άνοια ως αποτέλεσμα της νόσου του Πάρκινσον), η άνοια με σωμάτια Lewy, η μετωποκροταφική άνοια κ.λπ.
Η νόσος Alzheimer χαρακτηρίζεται από την εναπόθεση στον εγκέφαλο δύο παθολογικών πρωτεϊνών, του β-αμυλοειδούς και της πρωτεΐνης «τ» που προκαλούν εκφύλιση των νευρώνων του. Τα συμπτώματα της είναι:
 Διαταραχές πρόσφατης μνήμης (π.χ. επανάληψη της ίδιας ερώτησης πολλές φορές).
 Διαταραχές της ικανότητας κατανόησης και έκφρασης του λόγου.
 Διαταραχές των οπτικοχωρικών δυνατοτήτων (π.χ. απώλεια προσανατολισμού στον χώρο, ατυχήματα κατά την οδήγηση).
 Έκπτωση της καθημερινής λειτουργικότητας .
Η νόσος Alzheimer παρουσιάζει και ψυχιατρικά συμπτώματα  που αποτελούν την κύρια αιτία επιβάρυνσης για τους φροντιστές των ατόμων που πάσχουν  και είναι:
 Αλλαγές στη διάθεση, απάθεια, κατάθλιψη.
 Επιθετικότητα, ευερεθιστότητα, αρνητισμός κ.λπ.
 Παραλήρημα και ψευδαισθήσεις.
Από την έναρξη των συμπτωμάτων μέχρι τα τελικά στάδια της νόσου μεσολαβούν κατά μέσο όρο 10 χρόνια.
Οι αιτίες της νόσου Alzheimer δεν είναι συνολικά γνωστές.  Οι σημαντικότεροι παράγοντες κινδύνου που έχουν διαπιστωθεί είναι η γενετική προδιάθεση και η αύξηση της ηλικίας, παράγοντες μη τροποποιήσιμοι. Η αυστηρά κληρονομική μορφή της νόσου είναι αρκετά σπάνια. Αφορά σε λιγότερο από 1% του συνόλου των πασχόντων και εμφανίζεται συνήθως σε νεότερες ηλικίες κάτω των 65 ετών.  Έχουν αναγνωρισθεί τρία παθογενετικά γονίδια, μεταλλάξεις των οποίων προκαλούν τη μορφή αυτή της νόσου Alzheimer. Τελευταία έχουν επίσης αναγνωριστεί αρκετά προδιαθεσικά γονίδια και για τη σποραδική μορφή της νόσου Alzheimer που εμφανίζεται μετά τα 65 έτη. Γνωρίζοντας ότι φέρουμε ένα τέτοιο γονίδιο, καλούμαστε να τροποποιήσουμε τον τρόπο ζωής μας, να ελέγχουμε τους αγγειακούς παράγοντες κινδύνου, να τρεφόμαστε υγιεινά, να ασκούμαστε σωματικά και πνευματικά για να μειώσουμε τις πιθανότητες εκδήλωσης της νόσου. Συνολικά ο κίνδυνος νόσησης των πρώτου βαθμού συγγενών των ατόμων με νόσο Alzheimer είναι 3-4 φορές μεγαλύτερος από τα άτομα χωρίς οικογενειακό ιστορικό (οικογενείς μορφές – πολλαπλοί γενετικοί προδιαθεσικοί παράγοντες).
Ωστόσο, υπάρχουν και τροποποιήσιμοι παράγοντες όπως είναι οι αγγειακοί παράγοντες, το κάπνισμα, οι κακώσεις της κεφαλής, η κατάθλιψη, οι παράγοντες που επηρεάζουν τα νοητικά αποθέματα (IQ, εκπαίδευση, επάγγελμα, πνευματικές, κοινωνικές δραστηριότητες, φυσική άσκηση κ.λπ.) και οι διατροφικοί παράγοντες.
  Οι καρδιαγγειακοί παράγοντες είναι σαφές ότι προδιαθέτουν για αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια και αγγειακή άνοια. Επιπροσθέτως πρόσφατες μελέτες μας παρέχουν ενδείξεις ότι ο διαβήτης, η υπέρταση, η δυσλιπιδαιμία και η παχυσαρκία στη μέση ηλικία πιθανώς να αυξάνουν και τον κίνδυνο ανάπτυξης  νόσου Alzheimer μερικές δεκαετίες αργότερα.
Τα τελευταία χρόνια έχουν σημειωθεί σημαντικές πρόοδοι στην πρόληψη, τη διάγνωση και τη θεραπεία της νόσου Alzheimer και των άλλων μορφών άνοιας:
 Έχουν αυξηθεί σημαντικά οι γνώσεις μας για τους παράγοντες κινδύνου και τους προστατευτικούς παράγοντες, γεγονός που επιτρέπει σε σημαντικό βαθμό την πρόληψη.
 Η διάγνωση σε πρώιμα στάδια είναι εφικτή με προηγμένες μεθόδους (PIB PET- τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων, ογκομετρική MRI, δείκτες στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό, γενετικός έλεγχος, νευροψυχολογικές δοκιμασίες), ώστε να επιτρέπεται η εφαρμογή πολλαπλών παρεμβάσεων, φαρμακευτικών ή μη.
 Η έγκαιρη διάγνωση ωφελεί τον ασθενή, την οικογένεια και τα συστήματα υγείας, γιατί δίνει τα χρονικά περιθώρια ενημέρωσης, αποδοχής της κατάστασης, διατήρησης της ποιότητας ζωής και προγραμματισμού για το μέλλον όλων.
 Υπάρχουν εξετάσεις αίματος για τη διερεύνηση γενετικής προδιάθεσης  αρκετών μορφών άνοιας.
 Χρησιμοποιούμε φάρμακα που αποτελούν συμπτωματικές θεραπείες, διατηρούν τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής ασθενών και φροντιστών. Πάνω από 100 καινούρια φάρμακα δοκιμάζονται κλινικά αυτή τη στιγμή.
 Οι οργανώσεις Alzheimer παίζουν σημαντικό ρόλο στη συνολική διαχείριση της νόσου, παγκοσμίως και στη χώρα μας.
Επιπλέον τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί και χρησιμοποιούνται  πολλές μη φαρμακευτικές  παρεμβάσεις που στοχεύουν στην ενδυνάμωση των νοητικών λειτουργιών και εναλλακτικοί (μη φαρμακευτικοί) τρόποι αντιμετώπισης των συμπεριφορικών  διαταραχών των ασθενών.
Οι παρεμβάσεις αυτές συνδυαζόμενες με τη φαρμακευτική θεραπεία βοηθούν τον ασθενή να παραμείνει λειτουργικός και να διατηρήσει ικανοποιητική ποιότητα ζωής για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Οι παρεμβάσεις αυτές είναι δομημένες και γίνονται με την εποπτεία και την καθοδήγηση ειδικά εκπαιδευμένων επαγγελματιών υγείας στα κέντρα ημέρας και σε μονάδες μακροχρόνιας παραμονής για ασθενείς με άνοια. Προσαρμόζονται στο νοητικό επίπεδο των ασθενών, έχουν συγκεκριμένους στόχους και περιλαμβάνουν πλήθος δραστηριοτήτων.
Οι βασικότερες μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις, για την ενίσχυση των νοητικών λειτουργιών των ατόμων με άνοια, η αποτελεσματικότητα των οποίων έχει τεκμηριωθεί με επιστημονικές μελέτες, είναι οι εξής:
 Νοητική ενδυνάμωση – ασκήσεις μνήμης
 Εργοθεραπεία – δημιουργική απασχόληση
 Λογοθεραπεία
 Θεραπείες τέχνης
 Γυμναστική.
Η νόσος Alzheimer αποτελεί μια επιδημία του 21ου αιώνα. Τα τελευταία χρόνια γίνεται εντατική επιστημονική  προσπάθεια για την ανάπτυξη ριζικών θεραπειών και στο εγγύς μέλλον αναμένονται νέες πιο  αποτελεσματικές φαρμακευτικές παρεμβάσεις. Μέχρι τότε, η αυξημένη εγρήγορση και η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας για όλες τις διαστάσεις της νόσου είναι εξαιρετικά σημαντικές. 
 
Σακκά Παρασκευή
Νευρολόγος – Ψυχίατρος, Διευθύντρια Τμήματος Νευροεκφυλιστικών Παθήσεων Εγκεφάλου – Ιατρείου Μνήμης ΥΓΕΙΑ, Πρόεδρος της Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συναφών Διαταραχών Αθηνών

Τις τελευταίες δεκαετίες ζήσαμε εντυπωσιακές αλλαγές στη χειρουργική. Καθιερωμένες και δοκιμασμένες χειρουργικές τεχνικές πέρασαν ομαλά από την ανοικτή χειρουργική στην ελάχιστα τραυματική χειρουργική, τη λαπαροσκοπική χειρουργική, με την οποία ο χειρουργός δεν χειρίζεται τους ιστούς άμεσα, αλλά μέσω μιας οθόνης με τη βοήθεια ειδικών εργαλείων. Εντούτοις, η επανάσταση του 21ου αιώνα στον χώρο της χειρουργικής είναι η ρομποτική χειρουργική, δηλαδή η εισαγωγή ρομποτικών συστημάτων καθοδηγούμενων από ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η ρομποτική χειρουργική είναι η αιχμή του δόρατος της ενδοσκόπησης, που καλείται να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ λαπαροσκοπικής και ανοικτής χειρουργικής.
Το χειρουργικό ρομπότ είναι το τέλειο αποτέλεσμα της συνεργασίας της μηχανολογικής, ηλεκτρονικής και πληροφορικής επιστήμης. Λειτουργεί ως βοηθός του χειρουργού και του παρέχει τεχνικά χαρακτηριστικά, όπως τρισδιάστατη όραση, μεγάλη ευκινησία των ρομποτικών εργαλείων και φιλτράρισμα του φυσιολογικού τρόμου των χεριών του, δηλαδή  ένα εργονομικό περιβάλλον μέσα στο οποίο απλουστεύεται η διενέργεια πολύπλοκων ενδοσκοπικών χειρισμών.
Πώς γεννήθηκε η ρομποτική χειρουργική
Η τηλερομποτική χειρουργική συνδυάζει δύο διαφορετικές τεχνολογίες, τον «τηλεχειρισμό» (telemanipulation) και την ελάχιστα τραυματική χειρουργική. Ο τηλεχειρισμός (ή «τηλεπαρουσία», σημαίνει την αίσθηση ότι βρίσκεσαι σε κάποιο σημείο ενώ πρακτικά βρίσκεσαι σε άλλο)  αναπτύχθηκε μετά τη δεκαετία του 1940 και αφορούσε την κατασκευή ρομποτικών βραχιόνων  για την επεξεργασία βλαβερών ουσιών, όπως τα πυρηνικά. Η ίδια τεχνολογία χρησιμοποιήθηκε αργότερα για την εξερεύνηση περιοχών του διαστήματος και των ωκεανών. Στα μέσα της δεκαετίας του 1980, η ανάπτυξη της μικροηλεκτρονικής και των υπολογιστών έδωσε σημαντική ώθηση στην ανάπτυξη της ρομποτικής δραστηριότητας.
Ακόμα και τότε, η σκέψη της κατασκευής ενός χειρουργικού ρομπότ αποτελούσε επιστημονική φαντασία. Η ρομποτική χειρουργική έγινε τελικά πραγματικότητα χάρη στη ρομποτική τεχνολογία και την τηλε-χειρουργική. Η ψηφιακή ανάλυση έδωσε τη δυνατότητα να μεταφέρεται η πληροφορία σε μεγάλη απόσταση και η επιστήμη της τεχνητής νοημοσύνης και της μηχανολογίας αναπτύχθηκαν για να προσφέρουν εργαλεία αρθρωτά, με περισσότερους βαθμούς ελευθερίας στην κίνηση και ρεαλιστικότερη, ακριβέστερη εικόνα του χειρουργικού πεδίου.
Το ρομποτικό σύστημα αποτελείται από τρία τμήματα: Το ρομπότ με τους ειδικούς βραχίονες, τον ενδοσκοπικό πύργο και τη χειρουργική κονσόλα. Ο χειρουργός κατευθύνει και συντονίζει το όλο σύστημα μέσω της χειρουργικής κονσόλας, έχοντας μπροστά του μια μεγεθυσμένη και τρισδιάστατη εικόνα του χειρουργικού πεδίου. Η χειρουργική κονσόλα διαθέτει ειδικούς μοχλούς (masters), τους οποίους κινεί ο χειρουργός σαν να χρησιμοποιεί τα χέρια του. Κάθε κίνηση του χειρουργού αναπαράγεται με απόλυτη ακρίβεια και σταθερότητα στο χειρουργικό πεδίο μέσα στο σώμα του ασθενούς σε πραγματικό χρόνο. 
Με άλλα λόγια, το ρομποτικό σύστημα μιμείται τις κινήσεις του χειρουργού στα masters, με κινήσεις των βραχιόνων σε μικρότερη κλίμακα. Παραπέρα, το σύστημα ηλεκτρονικά μπορεί να απορροφήσει τον φυσιολογικό τρόμο των χεριών του χειρουργού, με σταθερότερες εκλεπτυσμένες  κινήσεις των ρομποτικών εργαλείων. Το  da Vinci έχει σχεδιαστεί με τρόπο ώστε ο χειρουργός να έχει τον απόλυτο έλεγχο και στους τέσσερις βραχίονες σαν να είναι τα δικά του χέρια.
Το σύστημα da Vinci SI High Definition, το οποίο είναι πιο εξελιγμένο από τους προκατόχους του, διαθέτει τρισδιάστατη εικόνα υψηλής ευκρίνειας (1080p), και 4 βραχίονες με τους οποίους ελέγχονται ανά πάσα στιγμή η κάμερα και τρία ρομποτικά εργαλεία. Τα εργαλεία του da Vinci είναι ειδικά εργαλεία μόνο για ρομποτική χρήση, είναι περίτεχνα, για να μπορούν να είναι ευέλικτα και να πραγματοποιούν με απόλυτη ακρίβεια τις κινήσεις του χειρουργού, ενώ έχουν αυστηρό αριθμό χρήσεων, μετά το πέρας των οποίων δεν τα δέχεται το ίδιο το σύστημα, για απόλυτη ασφάλεια. Τα ρομποτικά εργαλεία  είναι αρθρωτά και κάνουν περισσότερες κινήσεις από το ανθρώπινο χέρι.
Πλεονεκτήματα για τους ασθενείς
 Μεγάλη ελάττωση του μετεγχειρητικού πόνου
 Αναίμακτη επέμβαση
 Ταχύτερη ανάρρωση
 Βραχύτερη νοσηλεία
 Άριστο αισθητικό αποτέλεσμα
 Ταχεία επιστροφή στην οικογένεια και την εργασία
 Λιγότερες αναπνευστικές και καρδιαγγειακές επιπλοκές
 Εξάλειψη των μετεγχειρητικών συμφύσεων και των επιπλοκών τους
 Ελαχιστοποίηση μετεγχειρητικών επιπλοκών που σχετίζονται με το τραύμα (διαπύηση, διάσπαση, κήλη, χρόνιο άλγος).
 
Ποιες επεμβάσεις γίνονται ρομποτικά;
Ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα των ρομποτικών εργαλείων είναι ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε πολυάριθμους τύπους χειρουργικών επεμβάσεων σε διάφορα σημεία του ανθρώπινου σώματος. Το σύστημα μπορεί να μεταφερθεί από τη μία χειρουργική αίθουσα σε άλλη, είναι συμβατό με τις υπερσύγχρονες χειρουργικές αίθουσες και απόλυτα ασφαλές στη χειρουργική καρδιάς. Η ρομποτική χειρουργική βρίσκει εφαρμογή σε πολλές ειδικότητες, όπως η γενική χειρουργική, η χειρουργική κατά της νοσογόνου παχυσαρκίας, η καρδιοχειρουργική και η θωρακοχειρουργική, η αγγειοχειρουργική, η παιδιατρική χειρουργική, η ουρολογία, η γυναικολογική χειρουργική και η χειρουργική ενδοκρινών αδένων. Το φάσμα των επεμβάσεων αλλά και των δυνατοτήτων διευρύνεται συνεχώς και περιλαμβάνει:
 Επεμβάσεις αποκατάστασης διαφραγματοκήλης και ΓΟΠ (Γάστρο Οισοφαγική Παλινδρόμηση)
 Επεμβάσεις για την αντιμετώπιση της αχαλασίας του οισοφάγου
 Επεμβάσεις για νοσογόνο παχυσαρκία όπως γαστρικό bypass και γαστρικό «μανίκι»,  τοποθέτηση και αφαίρεση γαστρικού δακτυλίου
 Επεμβάσεις για την αποκατάσταση κήλης του κοιλιακού τοιχώματος
 Χολοκυστεκτομές
 Γαστρεκτομές
 Οισοφαγογαστρεκτομές
 Επινεφριδεκτομές
 Σπληνεκτομές
 Παγκρεατεκτομές
 Ηπατεκτομές
 Κολεκτομές
 Γυναικολογικές επεμβάσεις: υστερεκτομή, εκπυρήνιση ινομυωμάτων, ενδομητρίωση, αφαίρεση κύστεων ωοθήκης.
 Ουρολογικές επεμβάσεις όπως προστατεκτομές, ολικές & μερικές νεφρεκτομές, ουρητηρο-πλαστικές, πυελοπλαστικές, ακόμα και ολική κυστεκτομή κ.ά.
 Καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις όπως αντικατάσταση μιτροειδούς βαλβίδας, bypass στεφανιαίας αρτηρίας, αποκατάσταση μεσοκοιλιακής επικοινωνίας κ.ά. 
 
Ποιος τελικά κάνει την επέμβαση, το ρομπότ ή ο χειρουργός;
Η επέμβαση εκτελείται αποκλειστικά από τον χειρουργό, οι κινήσεις των χεριών του οποίου μεταφέρονται ηλεκτρονικά στους βραχίονες με απόλυτη ακρίβεια, σταθερότητα και λεπτότητα, σε πραγματικό χρόνο. Το ρομποτικό σύστημα δεν μπορεί να προγραμματιστεί για να κάνει την επέμβαση μόνο του, ούτε μπορεί να εκτελέσει κάποια χειρουργική πράξη δίχως την εντολή του χειρουργού. Δεν υπάρχει αυτόματος πιλότος και το ρομπότ δεν μπορεί να έχει ουδεμία αυτενέργεια. Για να μπορέσει ένας χειρουργός να πραγματοποιήσει ρομποτική χειρουργική στους ασθενείς του πρέπει καταρχήν να είναι πολύ έμπειρος στην προχωρημένη λαπαροενδοσκοπική χειρουργική και να έχει εκπαιδευτεί στη χρήση του συστήματος da Vinci.  
Κωνσταντινίδης Μ. Κωνσταντίνος, MD, PhD, FACS
Διευθυντής Γενικής Βαριατρικής, Λαπαροσκοπικής & Ρομποτικής Χειρουργικής Κλινικής, Ιατρικό Κέντρο Αθηνών
Πρόεδρος Ελληνικού Τμήματος του Αμερικανικού Κολλεγίου Χειρουργών
Πρόεδρος Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ρομποτικής Χειρουργικής, Πρόεδρος Ελληνικής Επιστημονικής Εταιρείας Ρομποτικής Χειρουργικής, Επιστημονικός Διευθυντής Ιατρικού Κέντρου Αθηνών
Καθηγητής Χειρουργικής Ohio State University, USA

H νανοτεχνολογία είναι το διεπιστημονικό πεδίο που αφορά την ανάπτυξη και χρήση των υλικών με τα οποία μπορούν να παρασκευασθούν  συσκευές και προϊόντα τα οποία έχουν διαστάσεις της τάξης του δισεκατομμυριοστού του μέτρου. Τα νανοσωματίδια και τα νανoϋλικά παρουσιάζουν νέες ιδιότητες που είναι συνάρτηση των διαστάσεών τους. Στην επιστήμη και στην τεχνολογία, το πρόθεμα «νανο» προέρχεται από την ελληνική λέξη νάνος και ένα νανόµετρο (nm)  ισούται µε ένα δισεκατομμυριοστό του μέτρου (10-9 = 0,000000001), είναι δηλαδή δεκάδες χιλιάδες φορές μικρότερο από το πάχος της ανθρώπινης τρίχας. Η προέλευση και η ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας δεν είναι σαφείς. Οι πρώτοι νανοτεχνολόγοι μπορεί και να ήταν τεχνίτες γυαλιού του Μεσαίωνα που χρησιμοποιούσαν καμίνια για την επεξεργασία του. Βέβαια οι υαλοτεχνίτες δεν καταλάβαιναν γιατί η επεξεργασία του χρυσού δημιουργούσε τα χρώματα. Η διαδικασία της κατασκευής νανοσυστημάτων και νανοδομών, ειδικά στην παραγωγή  κβαντικών νανοκουκκίδων χρυσού (quantum dots), χρησιμοποιούνταν στις βικτωριανές και μεσαιωνικές εκκλησίες, που ήταν διάσημες για τα υπέροχα βιτρό στα παράθυρά τους. Το ίδιο ισχύει και για διάφορα σμάλτα που βρέθηκαν σε αρχαία τζάμια.
Οι διάφορες χρωματικές παραλλαγές καθώς και συμπεριφορές των υλικών που χρησιμοποιούνται σε διάφορα νανοσυστήματα εξαρτώνται από το γεγονός ότι τα χαρακτηριστικά των υλικών σε νανοδιαστάσεις είναι διαφορετικά από τα χαρακτηριστικά τους σε διαστάσεις μικροκλίμακας. Τα επιτεύγματα των φυσικών επιστημών (φυσική, βιολογία, χημεία ), αλλά και οι εξελίξεις στην τεχνολογία και κυρίως η ανάπτυξη της επιστήμης των υλικών, βοήθησαν να συγκεντρωθούν πληροφορίες σχετικές με την  κατανόηση της νανοτεχνολογίας. Οι εξελίξεις αυτές αποδείχθηκαν αναγκαίες για τον προσανατολισμό, την επιλογή και την αποτελεσματικότητα των εφαρμογών του τομέα αυτού. Ο τομέας της υγείας και τα καινοτόμα φαρμακευτικά προϊόντα, καθώς και οι εξελίξεις στον τομέα της Ιατρικής δημιουργούν νέες κατευθύνσεις όπως η νανοβιοφαρμακευτική και η νανοϊατρική, οι οποίες χαρακτηρίζονται από προϊόντα υψηλής τεχνολογίας και μεθόδους υψηλής εξειδίκευσης, με στόχο την παραγωγή ασφαλών και αποτελεσματικών φαρμάκων και προϊόντων υγείας. Η ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας, της ηλεκτρονικής  και της ρομποτικής αναμένεται να προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα σε βιοϊατρικές εφαρμογές, όπως η γονιδιακή θεραπεία, η μεταφορά φαρμακομορίων, η απεικόνιση και οι διαγνωστικές τεχνικές. Είναι γνωστό ότι πολλά φαρμακομόρια είναι αναποτελεσματικά, λόγω περιορισμένης δυνατότητας πρόσβασης στον ιστό-στόχο. Σήμερα, οι κύριες κατευθύνσεις της βιοϊατρικής έρευνας είναι: η θεραπευτική, η εργαστηριακή διαγνωστική και η in vivo απεικονιστική διαγνωστική.  Σημαντική προσπάθεια γίνεται για την ανάπτυξη καινοτόμων φαρμάκων με βάση τη νανοτεχνολογία  για τη θεραπευτική προσέγγιση πολλών νόσων.  Η πλέον διαδεδομένη μορφή αναγνώρισης του πάσχοντος ιστού είναι η αναγνώριση σε μοριακό επίπεδο, που βασίζεται στο γεγονός ότι σε κάθε όργανο ή ιστό μπορούν να βρεθούν μακρομόρια (αντιγόνα) που είναι ειδικά και εκφράζονται στο συγκεκριμένο όργανο. Για να επιτευχθεί η στόχευση μπορούν να χρησιμοποιηθούν βιομόρια / βιοϋλικά τα οποία  είναι ικανά να αλληλεπιδράσουν εξιδικευμένα με τον στόχο (για παράδειγμα εξειδικευμένα αντισώματα για τα αντίστοιχα αντιγόνα). Σήμερα, αναπτύσσονται ποικίλα πρωτόκολλα για στοχευμένη φαρμακοθεραπεία τα οποία περιλαμβάνουν διαφορετικές προσεγγίσεις. Υπάρχουν αρκετά  νανοσυστήματα (π.χ. λιποσώματα, νανοκάψουλες, νανοσφαιρίδια) τα οποία μπορούν να στοχεύσουν π.χ. τα καρκινικά κύτταρα, να εισέλθουν σε αυτά και να αποδεσμεύσουν το φαρμακομόριο και μελέτες και εφαρμογές βρίσκονται σε εξέλιξη τόσο σε πειραματικό-εργαστηριακό όσο και σε κλινικό επίπεδο. Μερικά απο τα νανοσυστήματα αυτά βρίσκονται ήδη στην αγορά, ενώ ταυτόχρονα γίνεται έρευνα σε επιστημονικό και τεχνολογικό επίπεδο για την ανάπτυξη και άλλων νανοτεχνολογικών φαρμάκων στο μέλλον. H νανοτεχνολογία υπόσχεται να θεραπεύσει ανίατες ασθένειες και να καταστήσει το ιατρικό έργο ευκολότερο. Αόρατα στο ανθρώπινο μάτι νανορομπότ θα εισέρχονται στον ανθρώπινο οργανισμό και θα δίνουν αναλυτική διάγνωση για την κατάσταση του οργανισμού. Στη συνέχεια, άλλα νανορομπότ θα αναλαμβάνουν τη θεραπεία. Μία λεπτή αιμοληψία από το ακροδάχτυλο θα αρκεί για να έχουμε πλήρεις αναλύσεις αίματος. Η θεραπεία θα είναι στοχευμένη στα ασθενή κύτταρα και δεν θα προκαλεί ανεπιθύμητες ενέργειες. Η νανοτεχνολογία στον τομέα της υγείας προϋποθέτει την τεχνολογική υποστήριξη και την κατασκευή νανοδομών, νανοϋπολογιστών σε μοριακό επίπεδο με σκοπό την αυτο-συναρμολόγησή (self-assembly) τους σε μεγαλύτερα συστήματα, τα οποία μπορούν να λειτουργούν σε μοριακό επίπεδο αλλά και σε επίπεδο υποκατάστασης οργάνων και ιστών (αναγεννητική των ιστών). Η νανοτεχνολογία και η εφαρμογή της στην φαρμακευτική, όπως διαφαίνεται και από τα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, αναμένεται να προσφέρει  σημαντικά πλεονεκτήματα σε βιοϊατρικές εφαρμογές, όπως στη χορήγηση φαρμάκων, στη διάγνωση και απεικόνιση ασθενειών, στη γονιδιακή θεραπεία αλλά και στην αντιμετώπιση καρκινικών καταστάσεων με νέα δεδομένα. Θα πρέπει επίσης να αναφερθεί η μεγάλη εφαρμογή της νανοτεχνολογίας στην επιστήμη της κοσμητολογίας. Η βιομηχανία των καλλυντικών είναι από τις ισχυρότερες στον χώρο της νανοτεχνολογίας. Η χρηματοδότηση της έρευνάς της ξεπερνάει το μισό εκατομμύριο δολάρια ετησίως για τον χώρο των καλλυντικών προιόντων. Προϊόντα, όπως γαλακτώματα, κρέμες, αντηλιακά προϊόντα, προϊόντα μακιγιάζ κ.ά., ακολουθούν την ανάπτυξη και τους ελέγχους που καθορίζονται με βάση τη συμπεριφορά και τις φυσικοχημικές ιδιότητες των νανοσωματιδίων.
Τέλος, είναι φανερό ότι οι επιδράσεις της νανοτεχνολογίας  θα επεκταθούν στο μέλλον σε πολλές πτυχές της ανθρώπινης ζωής εκτός του τομέα των φαρμάκων και των προϊόντων υγείας και η σημασία της εδράζεται κυρίως στους  παρακάτω τομείς [ανακοίνωση της επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ‘‘Προς μια Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τη νανοτεχνολογία’’ (Βρυξέλλες, 12.5.2004, COM (2004) 338 τελικό) ; http://cordis.europa.eu/nanotechnology]
 Στον τομέα της πληροφορίας
 Στον τομέα της αποθήκευσης ενέργειας
 Στον τομέα της επιστήμης των υλικών
 Στον τομέα της οικονομίας
 Στον τομέα της ανάπτυξης και της ανακάλυψης νέων τεχνικών
 Στον τομέα της αυτοκίνησης
 Στον τομέα της ένδυσης
 Στον τομέα της καθημερινής υγιεινής.
 
Βιβλιογραφία
Κωνσταντίνος Ν.  Δεμέτζος, ‘‘Φαρμακευτική Νανοτεχνολογία: Βασικές Αρχές και Πρακτικές Εφαρμογές’’, Εκδόσεις Παρισιάνου,
Αθήνα, 2014.
Πολυλειτουργικό νανοσύστημα μεταφοράς φαρμακομορίων για απεικόνισηκαι θεραπεία

Στοχεύουμε στην πρόληψη, για να χρειαζόμαστε όσο το δυνατόν λιγότερο τη θεραπεία. Και ο πλέον αδαής αντιλαμβάνεται τη σημασία της πρόληψης, η οποία θωρακίζει την υγεία του οργανισμού και απομακρύνει, σε πολύ μεγάλο βαθμό, την πιθανότητα να νοσήσουμε.
Μιλώντας για πρόληψη έρχεται στο μυαλό μας το τετριμμένο αλλά τόσο σημαντικό «Κάλλιον του θεραπεύειν το προλαµβάνειν», του Ιπποκράτη, πατέρα της Ιατρικής (460-370 π.χ.).
Και αν από την αρχαιότητα, με τα πενιχρά μέσα που διέθετε η επιστήμη, είχε εντοπισθεί η σπουδαιότητα της πρόληψης, σήμερα με τα σύγχρονα διαγνωστικά μέσα και την εργαστηριακή πρόοδο της επιστήμης, είμαστε αδικαιολόγητοι αν δεν λειτουργούμε προς την κατεύθυνση αυτή, η οποία αποτελεί τη βάση τ ης φροντίδας της υγείας μας.
Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι έχουν γίνει προληπτικά τρομερά βήματα όσον αφορά το μεγαλύτερο όργανο του οργανισμού μας, το δέρμα. Από την εποχή της Κλεοπάτρας με τα μπάνια στο γάλα και το μέλι, μέχρι τις μέρες μας, η κοσμετολογία, η ανάπτυξη των καλλυντικών και η ενασχόληση με την ομορφιά έφερε αποτελέσματα και συνεχίζει  να φέρνει νέες μεθόδους στην αντιγήρανση. Όμως ο οργανισμός μας δεν είναι μόνο το εξωτερικό μας «περίβλημα», το εμφανές, η ομορφιά.  Είναι ένα τεράστιο σύνολο, αφανές στο μεγαλύτερό του ποσοστό, αλλά τόσο σημαντικό για τη συνολική υγεία, αντιγήρανση και ποιότητα της ζωής μας.  Μπορούμε να σταματήσουμε το ρολόι του χρόνου ή να τον γυρίσουμε πίσω; Αναφερόμαστε όχι μόνο στην ομορφιά αλλά και στην υγεία, δηλαδή την πρόληψη εκφυλιστικών ασθενειών που επιφέρει το πέρασμα του χρόνου (καρδιαγγειακά, διαβήτης, οστεοπόρωση, αρθρίτιδες  κ.λπ.). Τον χρόνο δεν μπορούμε να τον σταματήσουμε, μπορούμε όμως να επιβραδύνουμε ή να αποφύγουμε σε έναν βαθμό τις επιπτώσεις από το πέρασμά του.
Η πρόληψη, σε ό,τι αφορά την υγεία μας από το πέρασμα του χρόνου, στηρίζεται σε τέσσερις βασικούς άξονες: τη διατροφή, την άσκηση, το περιβάλλον και τα συμπληρώματα διατροφής. Ο οργανισμός μας λειτουργεί σαν ένα τεράστιο εργοστάσιο εσωτερικών αντιδράσεων, οι οποίες αφήνουν κατάλοιπα που «γερνάνε» το σώμα μας.
Η κακή διατροφή, το άγχος, το μολυσμένο και επιβαρυμένο περιβάλλον, η ακτινοβολία (ηλιακή και χημική) και το κάπνισμα προκαλούν οξειδώσεις, δηλαδή «σκουριάζουν» το εσωτερικό μας, όπως σκουριάζει το σίδερο.
Αν θέλουμε να επιτύχουμε μακροζωία, αλλά κυρίως ποιότητα ζωής χωρίς βασανιστικές ασθένειες, οφείλουμε να ασχοληθούμε από την παιδική ακόμα ηλικία με τους βασικούς άξονες που αναφέρθηκαν.  Δίνουμε προσοχή και βαρύτητα στο τι τρώμε, πόσο γυμναζόμαστε, περπατάμε, κολυμπάμε, πόσο αξιόπιστα προϊόντα χρησιμοποιούμε για την υγιεινή περιποίησή μας.

Tη φροντίδα για πρόληψη, πέρα από την ομορφιά, θα μπορούσαμε να την αναλύσουμε ως εξής:

Βασικοί κανόνες υγιεινής

Αρχή της είναι η εφαρμογή των απλών κανόνων υγιεινής και καθαριότητας σε όλα τα πιθανά σημεία εισόδου μικροβίων και ιών στον οργανισμό (στόμα, ευαίσθητη περιοχή, αυτιά, μύτη, δέρμα), καθώς επίσης και το συχνό πλύσιμο των χεριών για να μη μεταφέρονται μικρόβια στο στόμα μας.

Βασικό παράγοντα πρόληψης αποτελεί ο εμβολιασμός

Πολλά ακούγονται και γράφονται τελευταία για τα εμβόλια. Οφείλουμε να παραδεχτούμε, όμως,  ότι από την εποχή που εφαρμόστηκε ο εμβολιασμός στους πληθυσμούς, έχουν περιοριστεί σε μεγάλο βαθμό, ή έχουν σχεδόν εκλείψει, οι επιδημίες και οι παιδικές ασθένειες, με αποτέλεσμα την ελαχιστοποίηση των ποσοστών θνησιμότητας.  Τα όποια ερωτήματα δημιουργούν οι εμβολιασμοί δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να τους «δαιμονοποιούν» και να φτάνουμε στο αντίθετο άκρο, να τους αποφεύγουμε και να εκτιθέμεθα έτσι στον κίνδυνο να νοσήσουμε.  Οι επιστήμονες υγείας, οι γιατροί θα λύσουν τις απορίες μας και θα μας πείσουν να ακολουθήσουμε τις οδηγίες τους σε σχέση με τον εμβολιασμό.

Προληπτικές εξετάσεις

Το πολυτιμότερο αγαθό στη ζωή είναι η υγεία. Τη φροντίζουμε με:
‘Έλεγχο πριν ακόμη παρουσιαστεί το σύμπτωμα, με εξετάσεις σε τακτά διαστήματα.
‘Έλεγχο και αξιολόγηση συμπτωμάτων. «Ακούγοντας» τον οργανισμό μας αντιδρούμε στο σύμπτωμα με άμεση επίσκεψη στον γιατρό. Η αναβλητικότητα ή ο «φόβος» είναι οι πλέον κακοί σύμβουλοί μας.

Εποχική πρόληψη

Ανάλογα με την εποχή του χρόχου δίνουμε βαρύτητα:
– Τον χειμώνα, γρίπη, κρυολόγημα,  λοιμώξεις αναπνευστικού
– το καλοκαίρι, ουρολοιμώξεις, μυκητιάσεις
– την άνοιξη, αλλεργίες
– το φθινόπωρο, τριχόπτωση, αύξηση άμυνας οργανισμού.

Πρόληψη κατά την εμβρυϊκή ζωή (π.χ. αμνιοκέντιση) και την βρεφική, παιδική ηλικία.

Ασθένειες

Τελευταίο, αλλά πολύ σημαντικό είναι η προσοχή στην πρόληψη όλων των κατηγοριών ασθενειών (διαβήτης, καρδιαγγειακό, καρκίνος,  μολύνσεις κ.λπ.).
Η εξατομικευμένη μελέτη των πραγματικών αναγκών του οργανισμού μας από τους επιστήμονες υγείας κυρίως τους γιατρούς αλλά και τους φαρμακοποιούς, διατροφολόγους, ψυχοθεραπευτές κ.λπ., θα μας κατευθύνει αποτελεσματικά ώστε να εξασφαλίσουμε μεγάλη διάρκεια ζωής αλλά κυρίως ποιότητα κατά τη διάρκειά της.

Πόσες φορές δεν γεμίσαμε τις βαλίτσες μας με άχρηστα και αμέτρητα ρούχα – παπούτσια – κοσμήματα, τα οποία συσκευάσαμε, κουβαλήσαμε… δεν χρησιμοποιήσαμε και τα επιστρέψαμε πάλι πίσω! Τελικά, πήγαν διακοπές τα αντικείμενα και σε εμάς έμεινε η σκοτούρα της προετοιμασίας και το βάρος της μεταφοράς… Φροντίζουμε για τις διακοπές μας να προετοιμαστούμε ώστε να είμαστε ανάλαφροι, ξέγνοιαστοι, απαλλαγμένοι από συνήθειες και «βάρη» της καθημερινότητας.
 
Η  επαγγελµατική και η κοινωνική µας ζωή «επιβάλλουν» ντύσιµο προσεγµένο, όµως αξίζει αυτή τη συνήθεια να την υιοθετήσουµε και στις διακοπές, παίρνοντας π.χ. ψηλοτάκουνες γόβες για τα καλντερίµια του νησιού ή ταγιέρ – κουστούµι και γραβάτα «µήπως βγούµε κάπου καλά»; Μήπως πρέπει να ξεφορτωθούµε αυτές τις συνήθειες και να πακετάρουµε στις αποσκευές µας τα απολύτως απαραίτητα φάρµακα του σώµατος και της ψυχής;
Αυτά δεν είναι άλλα από:
1) Λίγα, ανάλαφρα, πρακτικά ρούχα, βαµβακερά, δροσερά, φιλικά στο σώµα, αναπαυτικά παπούτσια, κάτι ζεστό για την ψύχρα τις νύχτες κάτω από τον γεµάτο αστέρια βραδινό ουρανό, µακριά από τα φώτα της πόλης…
2) Γυαλιά ηλίου, καπέλα, σαγιονάρες, παρεό, µαγιό.
3) Αγαπηµένα παιχνίδια των παιδιών και των µεγάλων και τα απαραίτητα βιβλία – φάρµακα της ψυχής.
4) Τα φάρµακα του σώµατος, το φαρµακείο των διακοπών. Τι πρέπει να περιέχει αυτό;
 
Το φαρµακείο των διακοπών
Το περιεχόµενό του ποικίλλει ανάλογα αν πάµε διακοπές µε παιδιά, µε χρονίως πάσχοντες, µε ηλικιωµένους, µε εγκύους ή αν κάνουµε ταξίδι στο εξωτερικό.
Ειδικά για διακοπές στην Ελλάδα, το περιεχόµενο του φαρµακείου θα εξαρτηθεί από:

•   Τον προορισµό, δηλαδή  πόσο κοντά βρισκόµαστε σε Κέντρο Υγείας ή φαρµακείο (αν το µέρος που θα πάµε είναι ερηµικό, θα πρέπει να πάρουµε περισσότερα πράγµατα µαζί µας).
•   Από τις ανάγκες µας (τις δικές µας και της οικογένειάς µας). Αν χρησιµοποιούµε ήδη φάρµακα ή πάσχουµε από ασθένειες, είναι σηµαντικό να λάβουµε υπόψη µας τις αλλαγές των συνθηκών  και να προετοιµαστούµε κατάλληλα ώστε να αποφύγουµε επιπλοκές.

Καλό είναι να έχουµε µαζί µας κάποια απαραίτητα τηλέφωνα (γιατρού, παιδιάτρου, φαρµακείου, Κέντρου Υγείας κ.λπ.), καθώς και τη φαρµακευτική µας αγωγή, ώστε να µη βρεθούµε από την πρώτη στιγµή µε το πρόβληµα «Α! ξέχασα το φάρµακό µου!»
Αν πρόκειται να πάµε σε αποµακρυσµένη περιοχή από Κέντρο Υγείας ή φαρµακείο, καλό είναι να έχουµε µαζί µας µία ένεση κορτιζόνης µε σύριγγα, για κάθε ενδεχόµενο (Όλο και θα βρεθεί ένας επιστήµονας Υγείας να βοηθήσει στη χρήση της όταν προκύψει το πρόβληµα, άρα και η ανάγκη).
Τώρα, κλασικά το φαρµακείο µας θα πρέπει να εφοδιαστεί µε:

•   αντιισταµινικό
•   αντιδιαρροϊκό
•   αντιφλεγµονώδες
•   αντιόξινο
•   αντιπυρετικό
•   αντιβιοτικό
•   αντισηπτικό
•   και βέβαια αντικουνουπικό και αντιηλιακό.

Όλα τα παραπάνω «αντί» σηµατοδοτούν τα όπλα µας για όλους τους πιθανούς µικρούς εχθρούς ή προβλήµατα που µπορεί να επιφυλάσσουν δυσάρεστες εκπλήξεις και να χαλάσουν τις διακοπές µας στερώντας µας την ξεγνοιασιά!

•   Καλό είναι ακόµα να προσθέσουµε στο φαρµακείο µας ένα τσιµπιδάκι φρυδιών που θα χρειαστεί για να αφαιρέσουµε ένα αγκάθι, ένα κεντρί ή αχινό.
•   Ένα απλό κολλύριο για ερεθισµό στα µάτια, είδη επίδεσης κάποιων τραυµάτων.
•   Αντιηλιακό προσώπου και σώµατος σε ποσότητα που να µας επιτρέπει ανανέωση κάθε 2-3 ώρες.
•   Δροσιστικό gel αλόης ή µια υδαρή, αντιφλογιστική κρέµα για µετά την ηλιοθεραπεία.
•   Φυσικά µην παραλείψετε να έχετε µαζί σας το κατάλληλο προϊόν σε µορφή υδρογέλης για αντιµετώπιση πληγών (τραύµατα, εγκαύµατα, ανοιχτές πληγές και αντιµετώπιση ηλιακού εγκαύµατος)

Τέλος, προσοχή στη µεταφορά και αποθήκευση όλων των φαρµάκων! Δεν θα πρέπει να παραµείνουν εκτεθειµένα στον ήλιο! Αν έχουµε µαζί µας ψυγειάκι µε παγοκύστες τα τοποθετούµε εκεί. Αν όχι, φροντίζουµε να τα φυλάξουµε σε σκιερό µέρος, ακόµα και τα αντιηλιακά ώστε να είναι δροσερά (όχι µέσα στο αυτοκίνητο που «βράζει»).
Έτοιµη, λοιπόν, η βαλίτσα-
«φαρµακείο» των διακοπών µε τα απαραίτητα φάρµακα σώµατος και ψυχής.
Καλές διακοπές και επιστρέψτε τη βαλίτσα σας γεµάτη από όµορφες αναµνήσεις, εµπειρίες, ξέγνοιαστοι και ανανεωµένοι!