Λάμπρος Καλόγηρος,
Ειδικός Αλλεργιολόγος
allos-ergon.gr
Το δέρμα είναι το μεγαλύτερο όργανο του σώματος — και συχνά ο πρώτος «καθρέφτης» μιας αλλεργίας. Οι δερματικές αλλεργίες αφορούν μέχρι και το 20% του πληθυσμού κάποια στιγμή στη ζωή του και αποτελούν από τους συχνότερους λόγους επίσκεψης στον αλλεργιολόγο. Ας δούμε τι ακριβώς είναι, πώς εκδηλώνονται και — κυρίως — πώς αντιμετωπίζονται σωστά.
Oι κυριότερες δερματικές αλλεργίες
Οι πιο συχνές μορφές δερματικής αλλεργίας περιλαμβάνουν:
1. Κνίδωση: Κόκκινα, φαγωμένα, εξογκωμένα πλακίδια (πομφοί) που εμφανίζονται και εξαφανίζονται μέσα σε 24 ώρες. Όταν επιμένει πάνω από 6 εβδομάδες, ονομάζεται χρόνια κνίδωση και χρειάζεται ειδική διερεύνηση.
2. Αγγειοοίδημα: Βαθύ οίδημα που προσβάλλει χείλη, βλέφαρα, γλώσσα ή λαιμό. Μπορεί να συνυπάρχει με κνίδωση ή να εμφανίζεται μεμονωμένα.
3. Ατοπική δερματίτιδα (έκζεμα): Ξηρό, ερυθρό δέρμα με έντονο κνησμό, που τυπικά εμφανίζεται στις πτυχές των αγκώνων, τα γόνατα και το πρόσωπο. Συχνά ξεκινά στη βρεφική ηλικία και σχετίζεται με ατοπικό υπόστρωμα (κληρονομική τάση για αλλεργίες).
4. Αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής: Αντίδραση που εμφανίζεται στο σημείο επαφής με την υπεύθυνη ουσία — π.χ. νικέλιο (κοσμήματα, κουμπιά), χρωστικές, αρώματα ή συντηρητικά καλλυντικών. Η αντίδραση δεν είναι άμεση: τυπικά εκδηλώνεται 24-72 ώρες μετά την επαφή.
Τι τις προκαλεί;
Στην κνίδωση, ρόλο-κλειδί παίζει η ισταμίνη, που απελευθερώνεται μαζικά από τα μαστοκύτταρα. Στη δερματίτιδα εξ επαφής, η αντίδραση είναι κυτταρικής φύσης (μεσολαβούμενη από Τ-λεμφοκύτταρα), γι’ αυτό και η εκδήλωσή της καθυστερεί. Κοινοί εκλυτικοί παράγοντες μπορεί να περιλαμβάνουν τρόφιμα, φάρμακα, ζωικά αλλεργιογόνα, ψυχογενές στρες, λοιμώξεις, αλλά και φυσικούς παράγοντες (κρύο, πίεση, ηλιακό φως).
Πώς αντιμετωπίζονται; Η θεραπεία εξαρτάται από τη μορφή, τη βαρύτητα και τα αίτια. Ωστόσο, ορισμένες αρχές είναι κοινές: Αποφυγή του αιτίου — εφόσον αναγνωριστεί — είναι πάντα το πρώτο βήμα. Η αναγνώριση όμως απαιτεί σωστή διαγνωστική προσέγγιση (δερματικές δοκιμασίες, patch tests, εργαστηριακός έλεγχος).
Αντιισταμινικά 2ης γενιάς αποτελούν τη βάση της φαρμακευτικής αντιμετώπισης στην κνίδωση, με δυνατότητα αύξησης της δόσης έως και 4 φορές σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές οδηγίες. Τοπικά κορτικοστεροειδή και ενυδατικά είναι θεμέλιο της θεραπείας στο έκζεμα, ενώ στις σοβαρές περιπτώσεις υπάρχουν πλέον βιολογικές θεραπείες (π.χ. omalizumab για τη χρόνια κνίδωση, dupilumab για την ατοπική δερματίτιδα).
Στη δερματίτιδα εξ επαφής, η αποφυγή της υπεύθυνης ουσίας είναι η μόνη οριστική λύση — τα patch tests αναδεικνύουν τον «ένοχο».
Πρόληψη
Η πρόληψη περιλαμβάνει τακτική ενυδάτωση του δέρματος (ιδίως σε ατοπικό υπόστρωμα με ξηροδερμία), αποφυγή γνωστών ερεθιστικών παραγόντων, χρήση ήπιων καθαριστικών χωρίς αρώματα, και προσεκτική επιλογή καλλυντικών.
1. Η χρόνια κνίδωση δεν είναι (συνήθως) αλλεργία. Αν και μοιάζει με αλλεργική αντίδραση, στις περισσότερες περιπτώσεις οφείλεται σε μη ειδική ενεργοποίηση των μαστοκυττάρων. Αυτό εξηγεί γιατί τα αλλεργικά τεστ βγαίνουν αρνητικά και γιατί η κατάλληλη θεραπεία δεν είναι η αποφυγή τροφών, αλλά η φαρμακευτική ρύθμιση — ή, στις ανθεκτικές περιπτώσεις, βιολογική θεραπεία με omalizumab.
2. Τα patch tests «βλέπουν» αλλεργίες που κανένα αιματολογικό τεστ δεν ανιχνεύει. Η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής είναι αντίδραση επιβραδυνόμενου τύπου. Δεν ανιχνεύεται με IgE ή skin prick tests. Μόνο τα patch tests — που τοποθετούνται στην πλάτη για 48 ώρες — μπορούν να αναδείξουν τον υπεύθυνο αλλεργιογόνο παράγοντα.
3. Η ατοπική δερματίτιδα δεν είναι απλά «ξηροδερμία». Πρόκειται για χρόνια φλεγμονώδη νόσο με γενετική βάση (π.χ. μεταλλάξεις στη φιλαγγρίνη που αφορούν έως 30% των ασθενών) που μπορεί να αποτελεί την πύλη εισόδου για ανάπτυξη τροφικής αλλεργίας, αλλεργικής ρινίτιδας και άσθματος — η λεγόμενη «ατοπική πορεία». Οι δερματικές αλλεργίες μπορεί να φαίνονται «απλές», αλλά πίσω τους κρύβονται σύνθετοι μηχανισμοί που απαιτούν εξειδικευμένη γνώση. Η σωστή διάγνωση είναι η βάση κάθε αποτελεσματικής θεραπείας.