Η σχέση ανθρώπου-μουσικής είναι αρχέγονη και βασίζεται στις περιβαλλοντικές επιδράσεις στις αισθήσεις και στη μορφή του εγκεφάλου του ανθρώπου με την εξέλιξη. Ιστορικά, ο πρόγονος του Homo sapiens αντιλαμβάνεται τους ήχους του περιβάλλοντος, τους μιμείται και τους προσαρμόζει στα δικά του δεδομένα για την προστασία του, τη γοητεία του στο άλλο φύλο, το παιχνίδι, την ψυχαγωγία κ.ά. Η σειρά με την οποία ξεκινάει να δομεί τον λόγο και το τραγούδι του είναι αμφιλεγόμενη και σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες ο πρωτόγονος άνθρωπος επικοινωνεί με ένα αμάλγαμα ομιλίας-μουσικής, το “musilanguage”. Αυτό το γεγονός αποτελεί κομβικό σημείο για την εγκεφαλική του διάπλαση, αλλά και για την απόκτηση νέων δεξιοτήτων και συνηθειών που αποτυπώνονται στο γονιδίωμά του. Επίσης, είναι ενδιαφέρον ότι, όπως η πρώιμη επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων περιέχει στοιχεία ομιλίας και μουσικής, έτσι και στα πρώιμα στάδια της ζωής ενός ανθρώπου οι γονείς του χρησιμοποιούν έναν ιδιαίτερο επιτονισμό της γλώσσας για να του απευθυνθούν, με αποτέλεσμα να του μεταφέρουν εκτός των άλλων συναισθηματική πληροφορία -απαραίτητη για τη σωστή ανάπτυξή του. Γίνεται επομένως εμφανές ότι η μελέτη της μουσικής και άλλων ηχητικών ερεθισμάτων που συνδέονται άρρηκτα με τη ζωή του ανθρώπου στη Γη μπορεί να προσφέρει ένα πλούτο πληροφορίας σχετικά με τη βιολογία της μουσικής, της ακουστικής και άλλων δικτύων που εμπλέκονται σε αυτές τις διαδικασίες.
Η απόκριση του ανθρώπου στα ηχητικά σήματα προκύπτει ύστερα από μια σειρά γεγονότων. Αρχικά γίνεται η λήψη του σήματος από το ακουστικό σύστημα (αυτί και ακουστικό νευρικό σύστημα) το οποίο μετατρέπει το ηχητικό κύμα σε ηλεκτρικό ρεύμα που διαρρέει το κοχλιακό νεύρο. Το νεύρο αυτό κατευθύνει το σήμα στα κέντρα του εγκεφάλου (όπως ο ακουστικός φλοιός, η αμυγδαλή, ο συνειρμικός ακουστικός φλοιός, ο κινητικός και σωματοαισθητικός φλοιός κ.ά.), όπου γίνεται η επεξεργασία του ερεθίσματος ώστε να προκύψει η κατάλληλη αντίδραση του οργανισμού. Η αντίδραση αυτή περιλαμβάνει την ενεργοποίηση πολλών συστημάτων, με το σύστημα του στρες να κυριαρχεί και να οδηγεί τον οργανισμό σε μια από τις επιλογές freeze-flight-fight. Το στρες, σύμφωνα με τον καθηγητή Γεώργιο Π. Χρούσο, ορίζεται ως μια κατάσταση απειλής ή θεωρούμενης απειλής της ομοιόστασης μας, ενώ, σύμφωνα με τον Hans Selye (1936), το στρες είναι ένα Σύνδρομο Γενικής Προσαρμογής. Δηλαδή, η αρχή όλων των αντιδράσεων του οργανισμού, η οποία λαμβάνει διαστάσεις και ένταση αναλόγως της αντίστασης που φέρει ο οργανισμός. Γενικά, το σύστημα αυτό σχετίζεται με την ενεργοποίηση του κεντρικού νευρικού συστήματος για την παραγωγή κορτιζόλης από τα επινεφρίδια (περιφερειακό σύστημα) και βασίζεται στην ανταγωνιστική σχέση του συμπαθητικού και παρασυμπαθητικού συστήματος για την επαναφορά της ομοιόστασης στον οργανισμό.
Στη σύγχρονη εποχή ο άνθρωπος εκτίθεται αλλά κυρίως παραμένει εντόνως σε μια κατάσταση οργανικού ή και ψυχολογικού σοκ, η οποία τον εξοντώνει με αποτέλεσμα να καταφεύγει σε καταχρήσεις και να επιζητεί μια νοητική αποστασιοποίηση από τον ρου των πραγμάτων.
Η θεραπεία του στρες και του άγχους (διευρυμένη κατάσταση στρες με συναισθηματική κατάπτωση) δια μέσω μουσικής και ηχητικών ερεθισμάτων είναι γνωστή ήδη από την αρχαιότητα και πλέον ερευνάται επιστημονικά στη γενετική και μεταβολική της βάση. Δια μέσω της μεθόδου της Μουσικοθεραπείας ειδικοί εφαρμόζουν θεμιτή μουσική στον θεραπευόμενο ο οποίος έχει διαγνωστεί ότι χρήζει βοήθειας με αυτό τον τρόπο. Πρόκειται για μια συνδυαστική μέθοδο επαναφοράς ισορροπίας στους οργανισμούς ταυτόχρονα με τις μεθόδους της κλασσικής Ιατρικής. Η εφαρμογή αυτής της μεθόδου καλύπτει ένα εύρος ηλικιών που κυμαίνεται από τα βρεφικά έτη ως την τρίτη ηλικία, καθώς και ένα πλήθος δυσλειτουργιών της ανθρώπινης υγείας, όπως καρδιαγγειακά νοσήματα, εγκεφαλικά επεισόδια, αυτισμός, επιληψία, ινομυαλγία κ.ά. Επίσης χορηγείται για τη μείωση του πόνου σε χειρουργικές επεμβάσεις, για τη μείωση του πόνου και του άγχους κατά τη μετεγχειρουργική περίοδο, για την κατάθλιψη, το άγχος κ.ά.
Το σημείο στο οποίο φαίνεται να βασίζεται η επίδραση της μουσικής είναι η συναισθηματική οδός, η ενεργοποίηση επομένως του λιμβικού συστήματος. Η μουσική επιδρά περισσότερο στο κεντρικό νευρικό σύστημα αυξάνοντας τον αντιληπτικό έλεγχο στον πόνο. Μια πολύ σπουδαία κατάκτηση της Μουσικοθεραπείας είναι η μείωση των οπιοειδών φαρμάκων για τη μείωση του πόνου σε χειρουργικές επεμβάσεις αλλά και σε πιο απλά περιστατικά, λειτουργώντας ως ένα εξατομικευμένο βοηθητικό αναλγητικό με υψηλή αποτελεσματικότητα. Η συναισθηματική σημασία της μουσικής γίνεται εμφανής από την πρώιμη ηλικία ενός ανθρώπου, όπου η επικοινωνία μεταξύ γονιών και βρέφους έχει κυρίως συναισθηματική βάση. Εκτός της ομιλίας, ο καρδιακός παλμός και οι ήχοι αιματικής ροής στον πλακούντα μεταφέρουν συναισθηματική πληροφορία αναλόγως με τα γεγονότα που βιώνει η μητέρα. Σε μονάδες εντατικής νοσηλείας νεογνών (Μ.Ε.Ν.Ν.) όπου εφαρμόζεται αμνιακή μουσική (μιμείται τους ήχους αιματικής ροής, τον καρδιακό παλμό κ.ά.) τα νεογέννητα επωφελούνται άμεσα στην ανάπτυξή τους και έχουν γρηγορότερη έξοδο από τις μονάδες. Θα μπορούσε να σχολιαστεί πως η μουσική δρα ως “καταλύτης” για την ανάπτυξη και την επίτευξη ισορροπίας στους οργανισμούς, σύμφωνα και με πρόσφατα αποτελέσματα έρευνας του Imperial College στην Journal of the Royal Society of Medicine τα οποία υποστηρίζουν πως τα λακτίσματα των εμβρύων στο άκουσμα μουσικής ή άλλων ήχων είναι απόρροια της γυμναστικής που κάνουν τα έμβρυα για την ανάπτυξη των μυών και τη διαμόρφωση των αρθρώσεων και των οστών. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα λακτίσματα ξεκινούν τη χρονική στιγμή περίπου που έχει αναπτυχθεί ο κοχλίας (16η εβδομάδα κύησης). Συμπερασματικά, η μουσική ενισχύει την ανάπτυξη και επιπρόσθετα προωθεί τις γνωσιακές επιδόσεις, μιας και η καλή ψυχολογία δημιουργεί το υπόβαθρο για ευρεία ενεργοποίηση περιοχών του ανώτερου εγκεφάλου για τη διεκπεραίωσή τους.
Ωστόσο, η μουσική δρα εστιασμένα στο στρες, ακόμα και αν αυτό δεν γίνεται πάντα εμφανές στους βιοδείκτες που το υπολογίζουν οι επιστήμονες (π.χ. επίπεδα κορτιζόλης σε δείγματα σάλιου, καρδιακός παλμός, αρτηριακή πίεση κ.ά.). Ο τρόπος με τον οποίο επεμβαίνει η μουσική στο στρες και σε ασθένειες που σχετίζονται έντονα με αυτό φαίνεται να είναι κυρίως μέσω της μείωσης του υποκειμενικού στρες, επιφέροντας χαλάρωση ή ανάταση.
Υπάρχουν διάφορες ασθένειες στις οποίες δεν έχει πλήρως αποκρυπτογραφηθεί το στρεσογόνο υπόβαθρο τους, ωστόσο οι ίδιοι οι ασθενείς συσχετίζουν το στρες και το άγχος με τα συμπτώματά τους. Ενδεικτικά, η επιληψία είναι μια από αυτές τις περιπτώσεις όπου οι ίδιοι οι ασθενείς θεωρούν πως όταν διαχειρίζονται το στρες μπορούν να μειώσουν το ρίσκο εμφάνισης κρίσης. Πλήθος πειραμάτων εξετάζουν την εφαρμογή ορισμένων συχνοτήτων αλλά και μουσικών κομματιών (όπως η σονάτα Κ.448 του Mozart σε D major) για την αντισπασμωδική τους δράση. Η μοναδική ρυθμική δομή και η μακροπρόθεσμη συνοχή μουσικών κομματιών, όπως της σονάτας αυτής για 2 πιάνο, ευνοούν πιθανότατα νευρικές λειτουργίες που καταστέλλουν την εμφάνιση κρίσεων. Τα προσφιλή αυτά μουσικά χαρακτηριστικά στον άνθρωπο ενισχύουν τη θέση πολλών επιστημόνων ότι η μουσική χαλαρώνει ένα άτομο λόγω του βαθμού έλξης που δημιουργεί σε αυτό αλλά και μέσω της απόσπασης που προσφέρει το μουσικό ερέθισμα από τον στρεσογόνο παράγοντα. Το αντισπασμωδικό αποτέλεσμα της μουσικής αποδίδεται εν μέρει στη λειτουργία των κατοπτρικών νευρώνων, οι οποίοι συνδέουν λειτουργικά τους ακουστικούς με τους κινητικούς φλοιούς με σκοπό να μιμηθούν τον μουσικό σκοπό τον οποίο θα αναπαράξει το άτομο. Κατ’ αυτό τον τρόπο συγχρονίζονται αυτές οι δύο λειτουργίες αποφεύγοντας την κρίση.
Πολλές ακόμα δυσλειτουργίες του οργανισμού μελετώνται υπό το πρίσμα της επίδρασης της μουσικής στην καταπολέμησή τους και συνεχώς προκύπτουν νέα και ελπιδοφόρα αποτελέσματα, κάνοντας ολοένα και περισσότερο εμφανή την “καταλυτική” φύση της μουσικής για την περάτωση αναπτυξιακών διεργασιών και επαναφοράς της υγείας του ανθρώπου.
