ΓΕΩΡΓΙΟΣ Γ. ΚΟΛΙΑΚΟΣ
Ιατρός, Ομότιμος Καθηγητής Βιοχημείας του ΑΠΘ,
Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης της Αναγεννητικής Ιατρικής, Ιδρυτής και Πρόεδρος της Biohellenika
Οι κυτταρικές και γονιδιακές θεραπείες αλλάζουν ήδη τη ζωή ασθενών. Πώς ξεχωρίζουμε την τεκμηριωμένη ιατρική από την εμπορία της ελπίδας και τι οφείλουμε να ρωτάμε πριν εμπιστευθούμε μια «αναγεννητική» παρέμβαση.
Ο πρόσφατος θάνατος δημοφιλούς προσώπου, σε χώρο που δημοσιεύματα περιέγραφαν ως «Stem Cell Clinic», ανέδειξε την ανάγκη υπεύθυνης ενημέρωσης. Οι συνθήκες διερευνώνται· οποιαδήποτε σύνδεση με συγκεκριμένη ιατρική πράξη πριν από τα επίσημα ευρήματα θα ήταν αυθαίρετη. Το ευρύτερο ερώτημα, όμως, παραμένει: πώς διακρίνεται η επιστήμη από την παραπλανητική υπόσχεση;
Οι θεραπείες που ήδη έχουμε
Η Αναγεννητική Ιατρική επιδιώκει την αποκατάσταση ή αντικατάσταση κυττάρων και ιστών που έχουν υποστεί βλάβη. Αξιοποιεί βλαστοκύτταρα, μηχανική ιστών και βιοϋλικά, ενώ συναντά τη γονιδιακή θεραπεία και τον ευρύτερο χώρο των προηγμένων θεραπειών. Οργανοειδή και τρισδιάστατη βιοεκτύπωση διευρύνουν τις ερευνητικές δυνατότητες. Το πεδίο εκτείνεται από την αιματολογία και την ογκολογία έως την οφθαλμολογία, την ορθοπαιδική και την αντιμετώπιση κληρονομικών νοσημάτων.
Η μεταμόσχευση αιμοποιητικών βλαστοκυττάρων αποτελεί καθιερωμένη θεραπεία για συγκεκριμένες σοβαρές παθήσεις του αίματος και του ανοσοποιητικού. Στα εγκεκριμένα προϊόντα προηγμένων θεραπειών περιλαμβάνονται οι CAR-T, όπως Kymriah και Yescarta, για ορισμένες αιματολογικές κακοήθειες, και το Casgevy, που αξιοποιεί γονιδιακή επεξεργασία για συγκεκριμένους ασθενείς με β-θαλασσαιμία ή δρεπανοκυτταρική νόσο. Τα Holoclar και Spherox αξιοποιούν κύτταρα του ίδιου του ασθενούς για την αποκατάσταση συγκεκριμένων βλαβών του κερατοειδούς και του χόνδρου, αντίστοιχα.
Παράλληλα, μελετώνται κυτταρικές προσεγγίσεις για τον διαβήτη τύπου 1, τη νόσο Parkinson και αυτοάνοσα νοσήματα. Η πρόοδος είναι πραγματική· κάθε νέα εφαρμογή, όμως, χρειάζεται τη δική της κλινική τεκμηρίωση. Πρόκειται για σύγχρονη βιοϊατρική έρευνα, με απαιτήσεις ποιότητας και ελέγχου που δεν μπορούν να υποκατασταθούν από μια διαφημιστική ονομασία.
Κάθε προϊόν χρειάζεται αποδείξεις
Η λέξη «βλαστοκύτταρα» δεν περιγράφει μία ενιαία θεραπεία. Τα κυτταρικά προϊόντα διαφέρουν σε προέλευση, βιολογική ταυτότητα, επεξεργασία, δόση και τρόπο χορήγησης. Η επιτυχία ενός προϊόντος σε μία νόσο δεν αποδεικνύει ότι τα ίδια ή διαφορετικά κύτταρα ωφελούν σε άλλη. Η έγκριση αφορά συγκεκριμένο προϊόν, ένδειξη και χρήση. Όπως δεν αντιμετωπίζουμε όλα τα φάρμακα ως ισοδύναμα, δεν μπορούμε να θεωρούμε όλα τα κύτταρα εναλλάξιμα. Η ακριβής ταυτότητα του προϊόντος και τα δεδομένα για τη συγκεκριμένη πάθηση είναι απαραίτητα για κάθε απόφαση.
Θεραπεία και κλινική έρευνα
Μια καθιερωμένη ή εγκεκριμένη θεραπεία εφαρμόζεται για συγκεκριμένη ένδειξη, μέσα σε καθορισμένο επιστημονικό και κανονιστικό πλαίσιο.
Μια ερευνητική θεραπεία αξιολογείται ακόμη. Σε εγκεκριμένη κλινική δοκιμή υπάρχει πρωτόκολλο, ανεξάρτητη δεοντολογική αξιολόγηση, κριτήρια συμμετοχής και συστηματική παρακολούθηση. Ειδικές οδοί πρόσβασης, όπως η χρήση για ανθρωπιστικούς λόγους (compassionate use) και η νοσοκομειακή εξαίρεση (hospital exemption), προβλέπονται υπό αυστηρές προϋποθέσεις. Δεν επιτρέπουν ανεξέλεγκτη εμπορική διάθεση.
Μη τεκμηριωμένη παρέμβαση είναι εκείνη που προσφέρεται χωρίς επαρκείς αποδείξεις ασφάλειας και αποτελεσματικότητας, έξω από το κατάλληλο ερευνητικό ή ρυθμιστικό πλαίσιο. Η διαφορά αυτή πρέπει να εξηγείται καθαρά στον ασθενή.
Η ασφάλεια κρίνεται στην πράξη
Ούτε η λέξη «αναγεννητική» ούτε η χρήση κυττάρων του ίδιου του ασθενούς εγγυώνται ασφάλεια. Η συλλογή, η επεξεργασία, ο ποιοτικός έλεγχος και η χορήγηση έχουν σημασία. Ανάλογα με το προϊόν, μπορεί να υπάρξουν λοιμώξεις, ανοσολογικές αντιδράσεις, θρομβώσεις ή ανεπιθύμητη ανάπτυξη ιστού. Οι κίνδυνοι διαφέρουν και χρειάζονται συγκεκριμένη εξήγηση.
Η συγκατάθεση απαιτεί ενημέρωση
Η ενημερωμένη συγκατάθεση είναι διαδικασία κατανόησης και ελεύθερης απόφασης. Ο ασθενής δικαιούται να γνωρίζει τα πιθανά οφέλη, τους κινδύνους, τις εναλλακτικές και το σχέδιο αντιμετώπισης επιπλοκών. Αν συμμετέχει σε έρευνα, πρέπει να το κατανοεί. Καμία υπογραφή δεν μετατρέπει μια μη τεκμηριωμένη παρέμβαση σε αποδεδειγμένη θεραπεία.
Πότε χρειάζεται επιφυλακτικότητα
Υποσχέσεις ότι μία μέθοδος θεραπεύει πολλά άσχετα νοσήματα, «αναστρέφει τη γήρανση» ή πετυχαίνει εντυπωσιακά αποτελέσματα χωρίς δημοσιευμένα δεδομένα απαιτούν επιφυλακτικότητα. Το ίδιο ισχύει για ασαφείς άδειες, αδιευκρίνιστα προϊόντα, απουσία παρακολούθησης και πίεση για άμεση απόφαση. Οι μαρτυρίες ασθενών, οι πολυτελείς χώροι και η υψηλή τιμή δεν αποδεικνύουν αποτελεσματικότητα.
Ο άνθρωπος με βαριά ή ανίατη νόσο δικαιούται να ελπίζει. Χρέος μας είναι να προστατεύουμε αυτή την ελπίδα από την εκμετάλλευση. Η παραπλανητική εμπορευματοποίηση βλάπτει τον ασθενή και κλονίζει την εμπιστοσύνη σε έναν επιστημονικό κλάδο με ουσιαστικές κατακτήσεις. Η Αναγεννητική Ιατρική χρειάζεται ενημερωμένους ασθενείς και λογοδοσία από όσους την ασκούν.
11 ερωτήσεις πριν αποφασίσετε
Ζητήστε σαφείς, γραπτές απαντήσεις πριν από κάθε κυτταρική ή «αναγεννητική» παρέμβαση.
01 Ποια ακριβώς θεραπεία μου προτείνεται και για ποια συγκεκριμένη διάγνωση;
02 Είναι καθιερωμένη ή εγκεκριμένη για τη συγκεκριμένη ένδειξη;
03 Εάν είναι ερευνητική, αποτελεί μέρος επίσημα εγκεκριμένης κλινικής δοκιμής και ποιος είναι ο αριθμός καταχώρισής της;
04 Ποια ακριβώς κύτταρα ή άλλο βιολογικό προϊόν θα χρησιμοποιηθούν και από πού προέρχονται;
05 Πώς συλλέγονται, επεξεργάζονται, παράγονται και ελέγχονται πριν χορηγηθούν;
06 Ποιες δημοσιευμένες επιστημονικές μελέτες τεκμηριώνουν όφελος ειδικά για τη δική μου πάθηση;
07 Ποιοι είναι οι γνωστοί και οι δυνητικοί κίνδυνοι και πόσοι ασθενείς έχουν ήδη λάβει τη συγκεκριμένη παρέμβαση;
08 Ποιες καθιερωμένες θεραπευτικές επιλογές υπάρχουν και τι συμβαίνει εάν δεν κάνω τη συγκεκριμένη θεραπεία;
09 Ποιος είναι ο υπεύθυνος ιατρός, ποια είναι η ειδικότητά του και ποια η αποδεδειγμένη εμπειρία της ομάδας στη συγκεκριμένη εφαρμογή;
10 Είναι η εγκατάσταση και, όπου απαιτείται, η παραγωγή ή επεξεργασία του κυτταρικού προϊόντος κατάλληλα αδειοδοτημένη και ποιος θα αντιμετωπίσει μια σοβαρή επιπλοκή;
11 Μπορώ να πάρω όλα τα στοιχεία γραπτώς, να μη χρειαστεί να αποφασίσω σήμερα και να ζητήσω ανεξάρτητη δεύτερη ιατρική γνώμη;
Μια αξιόπιστη ομάδα σέβεται τη δεύτερη γνώμη και δεν πιέζει για άμεση απόφαση.
